Bir ömrü musikinin hafızasına emanet eden ses.
Bazı sesler yalnızca bir eseri seslendirmez; bir geleneğin hafızasını, bir şehrin iklimini ve kendisinden önce söylenmiş nice nağmenin terbiyesini de taşır. Münip Utandı’nın sanat yolculuğu, klasik Türk musikisinin geçmişle bugün arasında kurduğu bu ince köprünün üzerinde şekillenmiştir.
24 Ağustos 1952’de Antakya’da dünyaya gelen Münip Utandı, ilk, orta ve lise öğrenimini doğduğu şehirde tamamladı. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde yükseköğrenim görmek üzere İstanbul’a geldiğinde ise hayatının asıl istikametini belirleyecek başka bir tahsil başladı. Hukuk öğrenimini sürdürürken Ruhi Ayangil yönetimindeki Boğaziçi Üniversitesi Türk Müziği Korosu’na, Ali Rıza Kural yönetimindeki İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Korosu’na, Melahat Pars yönetimindeki Kadıköy Musiki Cemiyeti’ne ve Süheyla Altmışdört ile Ender Ergün yönetimindeki Üniversite Korosu’na devam etti. Böylece musikiyi yalnızca notalardan değil; meşk ederek, dinleyerek ve usta isimlerin yanında bulunarak öğrendi.
Sanat hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri, 1975’te kurulan İstanbul Devlet Klasik Türk Müziği Korosu’nun ilk kadrosunda yer alması oldu. Profesyonel müzik hayatını 1976’dan itibaren bu kurum çatısı altında sürdüren Utandı, koronun kurucu şefi Nevzad Atlığ’ın desteği ve teşvikiyle uzun yıllar çalıştı. Bu birliktelik onun için yalnızca bir çalışma hayatı değil; klasik musikinin tavrını, üslubunu, disiplinini ve sahne ahlâkını yaşayarak öğrendiği uzun soluklu bir mektep oldu.
Koroyla ve bireysel olarak çıktığı sahneler, zaman içinde İstanbul’dan dünyanın farklı şehirlerine uzandı. Uluslararası İstanbul Festivali, Bach Günleri, Gaetano Donizetti Bergamo Musica Festival, Akl-ı Selim’in Müziği, Ülker Türk Müziği Günleri, Gülnihal ve Uluslararası Adalar Festivali gibi pek çok etkinliğe solist olarak katıldı; Nardis Jazz Club gibi klasik Türk musikisinin alışılmış konser mekânlarının dışındaki sahnelerde de dinleyiciyle buluştu. Yansımalar, İncesaz, Nevasaz ve Ruhi Ayangil Meşk Birimi gibi farklı topluluklarla verdiği konserler, onun klasik repertuvarı farklı icra anlayışlarıyla buluşturduğu sanat yolculuğunun önemli durakları oldu.
Münip Utandı’nın yorumculuğunda geniş ses sahası ve ayırt edici tını kadar, eserin kendi şahsiyetini koruma gayreti de belirleyicidir. Makamın seyrini, usulün düzenini ve güftenin anlamını birbirinden ayırmadan ele alan klasik tavır, onun icrasının temelini oluşturur. Sesi, eserin önüne geçmek için değil; eserin içinde saklı olan duyguyu görünür hâle getirmek için vardır. Bu sebeple onun yorumculuğu, musikiyi yalnızca güzel sesle söylemekten öte; kelimeye, perdeye, bestekâra ve geleneğe karşı gösterilen bir dikkat ve sadakat biçimi olarak okunabilir.
Uzun sanat hayatı boyunca yaptığı kayıtlar da bu anlayışın farklı dönemlere bırakılmış izleridir. Aynalıkavak’tan Kalamış’a, Münip Utandı, Bitmese Sevgi, Seslenişler Bekleyişler, Gidem Dedim, Boğaziçi, Fikrimin İnce Gülü ve Eski Şarkılar gibi albümleriyle klasik Türk musikisinin geniş repertuvarından seçilmiş eserleri kayıt altına aldı. Daha sonraki yıllarda yeni albüm ve proje kayıtlarıyla bu arşivi genişletmeyi sürdürdü.
Utandı’nın kayıt çalışmalarının dikkat çekici örneklerinden biri de Türk Hava Yolları’nın 75. yılı için hazırlanan 75 Büyük Usta projesidir. Türk musikisinin farklı dönemlerini beş ayrı solistin yorumuyla ele alan bu özel çalışmada Münip Utandı, Türk Müziğinde II. Klasik Dönem başlıklı bölümü seslendirdi. Böylece onun sesi, yalnızca kişisel bir albüm repertuvarının değil, Türk musikisinin tarihsel dönemlerini kayıt altına almayı amaçlayan kapsamlı bir çalışmanın da parçası oldu.
Yıllar içinde edindiği birikimi yalnızca sahnede bırakmayan Münip Utandı, musikinin aktarılmasına da büyük önem verdi. İstanbul Teknik Üniversitesi Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı’nda üslup ve repertuvar dersleri verdi; ustalık sınıflarında ve atölye çalışmalarında genç icracılarla bir araya geldi. Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı’ndaki çalışmalarıyla da meşk, repertuvar ve yorum geleneğinin yeni kuşaklara aktarılmasına katkıda bulundu. Böylece sanatçılığına zaman içinde hocalık vasfı da eklendi.
Onun sanat dünyası yalnızca sesle sınırlı değildir. Stilize resim çalışmaları da yapan Utandı, eserlerini 1994 yılında Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nde açılan bir sergide sanatseverlerle buluşturdu. Bir dönem Açık Radyo’da canlı yayımlanan Unutulmuş Ne Varsa adlı programı hazırlayıp sundu. Programın adı, bir bakıma onun sanat hayatının başka bir yönünü de tarif eder: unutulmaya yüz tutmuş olanı hatırlamak, geçmişten devralınanı bugünün kulağına yeniden söylemek.
Sanat hayatı boyunca çeşitli ödüllere değer görülen Münip Utandı, 2013 yılında düzenlenen Itrî Klasik Türk Musikisi Ödülleri’nde klasik Türk müziği dalında yılın ses sanatçısı seçildi. Takip eden yıllarda ESKADER ve Mavi Nota tarafından da ödüllendirildi. Yarım asra yaklaşan sanat hayatının hatıraları ise Fatih Erbaş tarafından hazırlanan ve 2016 yılında yayımlanan Bir Meş’aledir adlı kitapta bir araya getirildi. Ailesinden çocukluk yıllarına, yetiştiği çevreden beraber çalıştığı musiki insanlarına uzanan kitap, aynı zamanda yakın dönem klasik Türk musikisinin bir sanatçının hafızasındaki izlerini kayıt altına aldı.
Uzun yıllar sanat kurulu üyeliğini de yaptığı ve daha sonra Cumhurbaşkanlığı Klasik Türk Müziği Korosu adını alan kurumdan 2017 yılının sonunda emekliye ayrıldı. Fakat emeklilik onun için musikiden ayrılmak anlamına gelmedi. Konserler vermeyi, farklı topluluklarla sahneye çıkmayı, genç icracılarla bilgi ve tecrübesini paylaşmayı sürdürdü. Sahnedeki icracılıkla hocalık arasında kurduğu bu bağ, onun musikiyi yalnızca kendi sesiyle yaşatmakla yetinmeyen sanat anlayışının doğal bir devamı oldu.
Ses sanatçısı Ceyda Utandı ile evli olan Münip Utandı, aynı musiki geleneğinin içinde yetişen ses sanatçısı Merve Utandı Kalkan’ın da babasıdır. Musikinin aile hayatının da ayrılmaz bir parçası olması, bu geleneğin onun yaşamında yalnızca meslekî bir uğraş değil, kuşaktan kuşağa aktarılan bir kültür ve hayat biçimi hâline gelmesini sağlamıştır.
Münip Utandı’nın yarım asrı aşan sanat yolculuğu, klasik Türk musikisinin hafızasına adanmış uzun bir ömür hikâyesidir. Korolardan konser salonlarına, albüm kayıtlarından dersliklere, radyo mikrofonundan genç icracılara uzanan bu yolculuğun değişmeyen özü ise aynıdır: Eseri incitmeden söylemek, geleneği taklit etmeden yaşatmak ve musikiyi kendisinden sonraki sese emanet etmek.